GUATEMALA Samenleving

GUATEMALA Interactief (video's, reisverhalen)

Aratours.nl - individuele rondreizen naar Guatemala

Samenleving

PREVIEW - UITGEBREIDE BESCHRIJVING VOLGT

Staatsinrichting

Guatemala is een Republiek. De staatsinrichting van Guatemala is gebaseerd op de Grondwet van 1986, waarin vervolgens een aantal wijzigingen is aangebracht in 1994. De Grondwet voorziet in scheiding van de uitvoerende, de wetgevende en de rechterlijke macht. De President is zowel Staatshoofd als regeringsleider. Hij wordt via algemene verkiezingen gekozen voor een termijn van vier jaar. Herverkiezing of verlenging van de ambtstermijn is strafbaar. De wetgevende macht berust bij het parlement dat 113 leden telt. Deze worden eveneens gekozen voor vier jaar. De besluiten van het parlement worden genomen met absolute meerderheid. In bepaalde gevallen is een tweederde meerderheid voorgeschreven. De ombudsman voor de mensenrechten, een instituut dat voortvloeit uit de Vredesakkoorden en waarin de Grondwet voorziet, wordt gekozen door en rapporteert aan het parlement . Het Hooggerechtshof bestaat uit tenminste zeven rechters. Zij worden door het parlement gekozen voor een periode van vijf jaar. Het Constitutionele Hof is bevoegd voor grondwettelijke aangelegenheden. Grondwetswijzigingen worden behandeld in het Parlement en behoeven goedkeuring via een referendum.

Politiek

De Guatemalteekse samenleving wordt van oudsher gekenmerkt door grote economische en sociale ongelijkheid en door een invloedrijke positie van de strijdkrachten. De indiaanse bevolking, die meer dan de helft van de totale bevolking uitmaakt, bevindt zich nog steeds in een achterstandsituatie en is onderwerp van discriminatie. De mensenrechtensituatie is onverminderd complex. Op deelterreinen zijn positieve ontwikkelingen te constateren, maar de situatie blijft zorgwekkend. Overheidsmiddelen schieten tekort vanwege een te laag belastingniveau, dat maar langzaam wordt opgeschroefd. Daarnaast is de rechtsstaat zwak te noemen, waarbij bescherming van de overheid tegen geweld veelal ontbreekt. De overheid lijkt te falen bij een effectief opsporings- vervolgings- en sanctiebeleid. Straffeloosheid lijkt een maatstaf te vormen Vooral vrouwen en meisjes worden hiervan het slachtoffer. Er is vrijheid van drukpers, maar de belangrijkste televisiekanalen zijn in handen van een monopolist (Angel González, die nauwe banden had met de vorige regering Portillo). Na een moord op een journalist, fysieke bedreigingen en ontvoeringen van journalisten in 2003, verbeterde de situatie van de pers na afloop van de verkiezingen in januari 2004 . (jaarrapport Reporters sans Frontieres 2005).

In de burgeroorlog, die in december 1996 na meer dan 40 jaar met het ondertekenen van de Vredesakkoorden werd afgesloten, vielen naar schatting 200.000 slachtoffers van merendeels indiaanse herkomst. Het land bevindt zich, nu de burgeroorlog is beëindigd, nog steeds in een postconflictsituatie. De gevolgen van deze burgeroorlog zijn zowel in psychologische en economische als in sociale zin nog duidelijk merkbaar. Bepaalde segmenten binnen de samenleving en overheid zijn niet bereid de gepleegde mensenrechtenschendingen onder ogen te zien en er verantwoordelijkheid voor te nemen. De uitvoering van de Vredesakkoorden verloopt mede hierom traag. Initiatieven om de voor de grove mensenrechtenschendingen verantwoordelijke militaire en politieke (ex-) functionarissen te berechten stuiten op aanzienlijke weerstand bij hun aanhang die soms als parallelle machten opereren. Het vredesproces heeft sinds 1996 stelselmatig tegenwerking ondervonden van conservatieve politieke groeperingen. Gewelduitoefening en bedreigingen worden daarbij niet geschuwd. Een ernstige terugslag voor het vredesproces was de moord op bisschop Gerardi in april 1998, twee dagen na publicatie van het onderzoeksrapport 'Nooit meer', waarin ruim 55.000 tijdens de burgeroorlog gepleegde mensenrechtenschendingen werden gedocumenteerd. Een andere tegenslag bij de uitvoering van de Vredesakkoorden was de verwerping van 47 grondwetswijzigingen bij gelegenheid van een referendum op 16 mei 1999, ondanks overeenstemming tussen regering, ondernemers en een collectief van maatschappelijke organisaties. De dialoog tussen regering en indiaanse bevolking is daardoor geschaad.

Toen President Portillo in januari 2000 aantrad, formeerde hij een heterogeen samengestelde regering. Er ontstond een interne machtsstrijd met conservatieve krachten uit de eigen FRG-partij onder leiding van voormalig generaal-president en toenmalig parlementsvoorzitter Rios Montt. De FRG-partij verkoos Rios Montt als zijn presidentiële kandidaat. In eerste instantie werd zijn kandidaatstelling afgewezen door de Hoge Kiesraad (Tribunal Supremo Electoral, TSE). Het Constitutionele Hof achtte deze afwijzing echter ongegrond en de TSE moest de kandidaatstelling van Rios Montt aanvaarden.

Nederland steunde de Guatemalteekse Hoge Kiesraad via OS-projecten vanuit de ambassade in verband met de verkiezingen en door deel te nemen aan de waarnemingscommissie van de Europese Unie. Nederland verleende ook financiële steun aan de OAS waarnemerscommissie.

Een politiek schandaal in 2001 onder de naam ‘Guategate’, waarbij na behandeling door het Parlement door FRG-leden een wet betreffende de alcoholaccijns alsnog werd veranderd, resulteerde in een onderzoek naar de rol hierbij van de toenmalige FRG-parlementvoorzitter Rios Montt. Tot teleurstelling van vele Guatemalteken werd hij echter vrijgesproken. Een schandaal in de financiële sector leidde ertoe dat een aantal banken onder nader toezicht moesten worden gesteld.

Tot dan toe had de regering Portillo weinig vooruitgang geboekt bij de uitvoering van de Vredesakkoorden. Verhoging van de belastingen, als uitvloeisel van de Vredesakkoorden, stuitte op politiek verzet bij zakenwereld en parlement. Tijdens de donorbijeenkomsten (Consultatieve Groepen) werd door de internationale gemeenschap aangedrongen om deze belastingverhoging te realiseren. Per 1 augustus 2001 is uiteindelijk toch een belastingverhoging doorgevoerd waarbij de BTW is verhoogd van 10% naar 12 %. Ook werden wetten tegen belastingontduiking aanvaard. Op de Consultatieve Groep in mei 2003, uitte de EU haar kritiek op zowel de regering als het Congres op het uitblijven van resultaten op een tal van terreinen. Onder andere de onbevredigende mensenrechtensituatie, corruptie, het uitblijven van noodzakelijke wetgeving en de positie van de inheemse bevolking. Op deze Consultatieve Groep besloot de EU haar samenwerking met Guatemala te heroriënteren. In de resterende periode voor de verkiezingen moesten de toenmalige regering en het toenmalige parlement de implementatie van de Vredesakkoorden versnellen in die sectoren waar hervormingen zwak of onbevredigend zijn geweest. Hierbij werd de hele Guatemalteekse samenleving opgeroepen tot een nationale dialoog te komen, de polarisatie te verminderen en zich op lange termijn te binden aan de uitvoering van de Vredesakkoorden.

De huidige situatie is dat de economische groei beperkt is, de criminaliteit stijgt, de straffeloosheid onvoldoende wordt teruggedrongen en het civiele politieapparaat nog niet op alle terreinen operationeel is. Het door de politie niet vervolgen van de daders van strafbare feiten (straffeloosheid) is aan de orde van de dag. Een van de gevolgen is dat de bevolking nog steeds in bepaalde gevallen het recht in eigen hand neemt in de vorm van lynchpartijen. Rechters, advocaten en medewerkers van mensenrechtenorganisaties worden regelmatig bedreigd. De overheidsorganen die hieraan paal en perk zouden moeten stellen kampen met capaciteitsgebrek, politieke onwil en de eigen agenda van machtige parallelle structuren, veelal bestaande uit ex-militairen of drugscriminelen.

Regering Berger

President Oscar Berger, sinds januari 2004 aan de macht met zijn centrumrechtse Gran alianza nacional (GANA), bevindt zich in een moeilijke situatie. De regeringspartij GANA heeft geen meerderheid in het gefragmenteerde Congres. Daardoor moet elk wetsvoorstel met alle 15 fracties en soms met alle parlementariërs persoonlijk worden uitonderhandeld, wat veel vertraging oplevert en de slagkracht van de regering aanzienlijk vermindert. Hierdoor is bijvoorbeeld het voorstel voor een fiscaal pact dat de belastinginkomsten had moeten verhogen al in 2004 gestruikeld in het Congres. De kadasterwet heeft het wel gehaald dankzij een intensieve lobby, maar de recent ingediende belangrijke waterwet niet. In oktober 2005 kreeg de GANA een steun in de rug door de herverkiezing van partijlid Jorge Méndez als voorzitter van het Congres.

Met de presidentiële en parlementsverkiezingen van 2007 alweer in het vooruitzicht, zijn de politieke partijen en potentiële kandidaten zich aan het voorbereiden. GANA heeft nog geen logische kandidaat, maar als kanshebbers wordt een aantal ministers uit het huidige kabinet genoemd, waaronder minister Briz van Buitenlandse Zaken.

Door de trage uitvoering van de Vredesakkoorden komt ook de armoedebestrijding niet van de grond. Guatemala heeft geen armoedebestrijdingsplan. De regering gaat uit van het standpunt dat economische ontwikkeling (middels het plan Vamos Guatemala) welvaart en ontwikkeling zal brengen en armoede zal bestrijden. Hoogstnoodzakelijke verbeteringen op het terrein van onderwijs en gezondheidszorg vinden mondjesmaat plaats. Na economisch zwakke jaren heeft 2005 een zekere mate van herstel te zien gegeven. De in 2005 gerealiseerde groei van het BNP met 3,2% is vooral terug te voeren op een verhoogde vraag naar Guatemalteekse producten in de VS, een herstel van de marktprijzen voor suiker en koffie en een blijvende stijging van de remittances, de overmakingen uit het buitenland van Guatemalteekse migranten, die in 2005 met 17,2% was toegenomen ten opzichte van 2004. Daarnaast steeg de binnenlandse vraag, vooral door een groei van de private sector en een groei van de overheidsuitgaven. De orkaan Stan in oktober 2005 heeft in Guatemala (maar ook in andere Midden Amerikaanse landen), veel schade aan de landbouwsector berokkend en de voedselprijzen doen stijgen, waardoor de inflatie toenam.

Het bovenstaande wil niet zeggen dat er niets is bereikt. Ondanks de trage uitvoering van de Vredesakkoorden bestaat er brede overeenstemming over de noodzaak van ingrijpende hervormingen. De internationale gemeenschap steunt de naleving hiervan in alle opzichten. MINUGUA (Misión de Naciones Unidas para Guatemala), die onder mandaat van de VN opereert, werd in het leven geroepen ter ondersteuning en verificatie van de Vredesakkoorden. MINUGUA zorgt voor de implementatie van de Vredesakkoorden die in het kader van haar technische en financiële programma’s geschiedt. In 2003 werd het mandaat met één jaar verlengd. Voor het beïnvloeden van het politieke besluitvormingsproces in deze richting ontbreekt het echter in Guatemala aan politieke partijen die deze rol adequaat zouden kunnen en willen vervullen. Wel is de invloed van het maatschappelijke middenveld (‘civil society’) sinds de Vredesakkoorden duidelijk toegenomen en heeft vorm gekregen in een palet van, helaas ook onderling verdeelde, maatschappelijke organisaties. Het zijn deze organisaties die het draagvlak blijven vormen bij de uitvoering van de Vredesakkoorden en het aan de orde stellen daarvan bij de overheid. Verder is de taak van het leger beperkt tot de verdediging van de landsgrenzen. De zorg voor de binnenlandse veiligheid is in handen gelegd van een nieuw civiel politieapparaat, dat wordt opgeleid met steun van de EU, om het militaire apparaat op dit terrein te vervangen. De militaire geheime dienst is door een civiele inlichtingendienst vervangen. De overheid heeft in een aantal gevallen van mensenrechtenschendingen verantwoordelijkheid erkend. In het slepende proces inzake de moord op bisschop Gerardi is in juni 2001 een belangrijke stap gezet met de veroordeling van een viertal verdachten, waaronder drie militairen, tot lange gevangenisstraffen. In het kader van de Presidentsverkiezingen in november 2003 committeerden de politieke partijen zich openlijk tot het voeren van schone, transparante en geweldloze verkiezingscampagnes.

De afgevaardigden van de GANA, de PAN en de UNE ondertekenden een ‘verdrag voor bestuurbaarheid’ voor het functioneren van het Congres van de republiek. Het verdrag heeft een geldigheidsduur van 2 jaar en wordt gevormd door een Agenda Nacional Compartida (met als doel te komen tot een ‘pact van de natie’), een Agenda Parlementaria (hierin worden een aantal prioritaire thema’s aangegeven zoals aanpassing van de nationale begroting en hervorming van de politiek en de verkiezingsprocedures) en een Junta Dictiva del Congreso (hier wordt aangegeven hoe de functies van president en vice-presidenten over de partijen worden verdeeld).

Verder werd onder internationale druk de SAAS-wet (Secretaria de Asuntos Administrativos y de Seguridad) aangenomen. De SAAS-wet is in overeenstemming met de Vredesakkoorden. De wet werd in november 2003 unaniem in het Congres aangenomen. Dit heeft als gevolg dat de Presidentiële Garde (EMP) wordt opgeheven. De SAAS stelt het kader dat een professionele, zelfstandige en civiele organisatie de bescherming van de President, de Vice-president en hun directe familieleden uitvoert. Er valt nog te bezien wat voor inhoud en uitvoering aan deze wet gegeven zal worden door de nieuwe president/regering.

Een nieuwe Kadasterwet is in 2005 aangenomen. Guatemala is zeer dichtbevolkt en de noodzaak voor een stukje grond om een huisje neer te zetten is groot. Het bebouwen van grond gaat ongecontroleerd. Naast de nadelige milieu effecten die dit met zich meebrengt door ongecontroleerde aantasting van het ecologische evenwicht, heeft de overheid geen overzicht op de woonplaatsen van de burgers. De nieuwe Kadasterwet zal inning van grondbelasting voor de overheid mogelijk maken.

Begin 2006 werd voormalig dictator Rios Montt vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs van een aanklacht tegen hem en zijn paramilitaire aanhangers voor rellen die plaatshadden in 2003, in de aanloop naar de presidentsverkiezingen, waarbij een journalist om het leven kwam. Vervolgens werden beschuldigingen geuit aan het adres van president Berger, die het op een akkoord zou hebben gegooid met de partij van Rios Montt de FRG, om verzekerd te zijn van steun in het parlement. Berger ontkende de aantijgingen.

Volgens de corruptie index van ‘Transparency International’ van oktober 2003 neemt Guatemala de 100ste en daarmee binnen Midden Amerika samen de laagste plaats in. De internationale gemeenschap blijft druk uitoefenen wat betreft het nakomen van de Vredesakkoorden. Nederland ondersteunt Guatemala bij de opbouw van een rechtvaardiger, beter bestuurde samenleving en het bestrijden van de armoede. De Nederlandse hulp vindt plaats in het kader van de programma’s voor goed bestuur en milieu.