RUSLAND - Economie en Toerisme

Reisaanbiedingen RUSLAND RUSSIA Holiday Offers

RUSLAND Interactief (video's, reisverhalen)

Economie en Toerisme

Algemeen

Na de ineenstorting van Sovjet-Unie aan het eind van 1991 nam de Russische Federatie op 1 januari 1992 een chaotische economie over. Die economie werd gekenmerkt door onder andere een enorme inflatie en een bankroet ten opzichte van het buitenland.
Om de zware economische crisis het hoofd te bieden lanceerde de regering-Jeltsin (met name Minister van Financiën Gajdar) een radicaal beleid van liberalisatie. Hiermee wilde men de prijzen liberaliseren, het begrotingstekort drastisch beperken en een regeling met de buitenlandse schuldeisers en het IMF treffen. De regering wilde op de lange termijn een economisch systeem van het OESO-type creëren en tevens lid van de EU worden. De resultaten van het nieuwe beleid waren wisselend, maar vielen over het algemeen niet mee.
De prijsliberalisatie lukte maar leidde de eerste jaren tot hyperinflatie. Het beperken van het begrotingstekort bleek zeer lastig, vooral door de slechte belastingmoraal van zowel burgers als bedrijven. Privatisering van de vele staats- en collectieve bedrijven stuitte op grote weerstand omdat veel steden helemaal afhankelijk waren van net dat ene industriële complex dat men binnen de stadsgrenzen had. De onvermijdelijke sluiting of inkrimping daarvan zou de economische basis onder een dergelijke stad wegslaan en werd daarom doorgaans tegengewerkt door de lokale bestuurders en hun vertegenwoordigers op hogere niveaus.

In 1997 waren er voor het eerst tekenen van een economisch herstel: het bnp groeide met 1,5%, de industriële productie nam met ruim 2% toe en als gevolg van het strikte monetaire beleid bleef de inflatie ‘beperkt’ tot 16% (2004; 11%). Vervelend was de door communisten nationalisten gedomineerde Doema economische hervormingen vaak tegenhield: belastinghervorming en privatisering kwamen bijvoorbeeld nauwelijks van de grond. In augustus 1998 kon de Russische overheid niet meer aan haar financiële verplichtingen voldoen; het land was in feite failliet. De roebel werd gedevalueerd en het IMF en andere internationale financiële instellingen verleenden noodsteun.

Na 1998 herstelde de economie zich langzaam, onder andere door de lage koers van de roebel waardoor de export toenam. Dit was gunstig omdat de grote voorraden grondstoffen de kurk vormen waar de economie op drijft. Deze eenzijdige afhankelijkheid maakt de economie echter wel zeer kwetsbaar voor prijsschommelingen op de wereldmarkt.

De problemen zijn echter nog steeds groot. De aanwezige economische wet- en regelgeving wordt nauwelijks nageleefd of gehandhaafd. Belasting betalen is eerder uitzondering dan regel, waardoor de fiscale situatie van het land er slecht voorstaat. Men probeert dit te verbeteren door de belastingopbrengsten meer van de regionale naar de centrale regering te verschuiven, en er daardoor meer controle op te kunnen uitoefenen.
Corruptie en misdaad zijn aan de orde van de dag en schrikken buitenlandse investeerders af. De schade van economische activiteiten aan het milieu is enorm. Een vangnet in de vorm van sociale zekerheid is nauwelijks ontwikkeld; volgens minister-president Kasjanov leefde ongeveer 30% van de Russen in 2002 onder de armoedegrens. Hoogopgeleide Russen verlaten het land en vestigen zich in het buitenland.
De regio’s in Rusland bepalen voor een deel zelf hun economisch beleid, dat uiteraard niet al te veel mag afwijken van het landelijke beleid. Toch is het beleid per regio zeer verschillend: sommige regio’s richten zich puur op de eigen regio, anderen richten zich op buitenlandse investeerders en voeren een liberaal economisch beleid.

Ongeveer drie kwart van de beroepsbevolking werkt in de overheidssector, waaronder de vele staatsbedrijven. De geregistreerde werkloosheid bedroeg in 2004 8,1% (verwachting 2005: 7,8%); men vermoedt echter grote verborgen werkloosheid, o.a. in de vorm van werktijdverkorting.

Landbouw, veeteelt, visserij en bosbouw

Ca. 32% van het Russische grondgebied kan maar voor de landbouw gebruikt worden, want een groot gedeelte van de grond is permanent bevroren of vervuild. De meeste landbouw concentreert zich daarom in het zuiden en in het westen van Siberië. Ondanks de stijgende groei van de productie, met name graan, kan de Russische landbouwsector niet aan de binnenlandse vraag voldoen, en is invoer noodzakelijk.
Ongeveer 13% van de beroepsbevolking is werkzaam in de agrarische sector; samen leveren zij 6% van het bruto binnenlands product (2000).

De situatie in de landbouw na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 was zeer problematisch. De opbrengsten daalden, voedsel was schaars en zelfs op vele plaatsen gerantsoeneerd. De situatie was dermate zorgelijk dat het machtige land in grote mate afhankelijk was van voedselimport. De regering stemde in met een ingrijpend plan van agrarische hervorming, waarin de voormalige staatsbedrijven moesten veranderen in individuele particuliere bedrijven, vennootschappen of echte coöperaties.
Door tegemoet te komen aan de wensen en belangen van de plattelandsbevolking hoopte men het voormalige communistische landbouwsysteem snel te veranderen. En hoewel alle staats- en collectieve bedrijven in theorie gedecollectiviseerd zijn, blijven de ca. 25.000 coöperatieve landbouwbedrijven grotendeels afhankelijk van de staat.
De productie van vlees, eieren en melk nam de afgelopen jaren toe, ondanks een afname van de veestapel. Het streven is zelfvoorzienend te worden in al deze producten.

De visserij vormt nog steeds een belangrijke economische sector voor Rusland, ondanks een sterke achteruitgang sinds de jaren tachtig. Het land levert ca. 25% van de wereldproductie aan verse en diepgevroren vis en ca. 30% van visconserven. Kamtsjatka Kamtsjatka, een schiereiland in Oost-Siberië aan de Beringzee, is belangrijk voor de visindustrie. De visconsumptie per hoofd van de bevolking in Rusland is ongeveer 23 kg per jaar. De vissersvloot omvat ca. 2500 vaartuigen.

Bosbouw vormt een belangrijke sector voor de Russische economie. Het land beschikt over de grootste wouden (770 miljoen ha.; 45% van het oppervlak) van de wereld, maar de houtwinning geschiedt zeer inefficiënt.
In Siberië hebben Japan en Zuid-Korea concessies voor mijnbouw en houtkap gekregen.

Industrie

ALGEMEEN
De industriële capaciteit van de vroegere Sovjet-Unie was zeer onevenwichtig, want vooral gericht op de winning van ruwe delfstoffen, de productie van staal en van wapens. Het fabriceren van consumptiegoederen stond duidelijk op het tweede plan.
In de periode-Gorbatsjov werd begonnen met het ombouwen van de militaire industrie tot een consumentenindustrie. Deze revolutionaire wending werd ten tijde van de Russische Federatie nog versneld.

De industrie bood in 2000 werk aan 30% van de beroepsbevolking en leverde 38% van het bbp; in 1990 was dat nog bijna 50%. De voornaamste industriegebieden zijn het industriële centrum rond Moskou en Nizjni Novgorod, en het Oeral-gebied rond Jekaterinaburg, Tsjeljabinsk en Magnitogorsk.

MACHINE-INDUSTRIE
Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie viel de productie van machines ver terug. De laatste jaren groeit deze sector weer door de toenemende vraag naar machines. De binnenlandse productie kan de vraag echter niet aan en daarom worden veel machines geïmporteerd. Een andere reden om machines in het buitenland te kopen is het relatief lage kwaliteitsniveau van de in Rusland zelf geproduceerde machines.
De import van machines bedroeg in 2003 16,9 miljard. Toch exporteert Rusland ook machines en installaties, in 2004 voor 2,4 miljard dollar.

AUTO-INDUSTRIE
De Russische auto-industrie staat wereldwijd op de twaalfde plaats, ondanks het feit dat slechts ca. 150 op de 1000 Russen een auto bezitten. Bovendien denkt men dat een derde van alle in Rusland rondrijdende auto’s in het buitenland gemaakt is. In 2002 werden ca. 1,5 miljoen nieuwe en tweedehandse buitenlandse auto’s verkocht, een verhoging van de verkoopcijfers met 45%; de verkoop van in eigen land gefabriceerde auto’s daalde met 4,1%.
Om de afzet en productie voor de meeste Russische autoproducenten te verhogen, lijken joint-ventures met buitenlandse ondernemingen de beste oplossing. Zo hebben Ford, Renault, Daewoo, Fiat en Skoda de Russische markt al betreden; anderen zullen snel volgen is de verwachting.
De grootste autoproducent van personenauto’s in Rusland is AvtoVaz. Deze in Togliatti gevestigde onderneming maakt ca. 70% van alle Russische auto’s. Andere grote autoproducenten zijn GAZ, Moskvich en de vrachtwagenproducenten UAZ en KamAZ.
Onderdelenfabrieken bevinden zich meestal in de buurt van autofabrieken of maken deel uit van het bedrijf zelf.

CHEMISCHE INDUSTRIE
De laatste jaren maakt de chemische industrie een behoorlijke groei door. De oorzaak is een toenemende vraag in zowel het binnen- als het buitenland. De belangrijkste producten van de Russische chemische industrie zijn basischemicaliën. Andere producten zijn kunstgarens, synthetisch rubber, fiberglas, verf, vernis en eindproducten voor de landbouw-, transport-, gezondheid- en bouwsector.
De interne markt voor polymeren, met name polyethyleen en PVC en polypropyleen, is nieuw voor Rusland, maar wel zeer veelbelovend. De afzet van al deze producten zal vooral in eigen land moeten gebeuren.
In 2003 bedroeg de export van chemische producten 6,5 miljard dollar.

VOEDINGS- EN GENOTMIDDELENINDUSTRIE
Deze sector is een van de snelst groeiende sectoren van de Russische economie in de afgelopen jaren met een waarde van 50-60 miljard dollar.
Groeisectoren zijn zoetwaren, vruchtensappen (2004: 1 miljard liter), bier en tabak. De vraag naar wodka daalt behoorlijk, terwijl de wijnconsumptie jaarlijks met 30% stijgt.
De markt voor fastfood steeg in de jaren 2000-2004 met 8%. McDonalds opende in 2004 haar 109e vestiging in Rusland.

Mijnbouw en energie

Het gigantisch grote Rusland bezit enorme energiereserves en andere waardevolle delfstoffenvoorraden. Deze enorme voorraden hebben Rusland tot een van de grootste producenten en exporteurs ter wereld gemaakt. Rusland beschikt over de grootste gasreserves ter wereld (twee keer zoveel als Iran; 2002 een productie van 595 miljard m3), over de op een na grootste steenkoolreserves en neemt de achtste plaats in op het gebied van oliereserves. Sinds oktober 2001 levert Rusland voor een periode van twintig jaar jaarlijks 4 miljard m3 aardgas aan Nederland.
De grootste voorraden bevinden zicht in het noordwesten (Kola), het Verre Oosten, Siberië en in de Oeral. De belangrijkste delfstoffen zijn ijzererts en steenkool (Koesbasbekken en regio Altai), bauxiet (republiek Komi), gas, olie, kolen (10% van ’s werelds steenkolenproductie), uranium, goud, chroom, zilver, platina, diamant, nikkel kobalt, magnesium, mangaan, lood en wolfraam. Veel van deze delfstoffen voldoen helaas niet aan de westerse kwaliteitsnormen. Alleen de nikkel- en aluminiumsector voldoet aan deze normen. De belangrijkste exportproducten in de mijnbouw zijn op dit moment aluminium, nikkel, koper en ijzer.
De Russische mineralenmarkt is in handen van een klein aantal megabedrijven, die vaak een groot deel van de wereldproductie in handen hebben:

Alrosa Group: 25% van de wereldproductie aan diamanten
Norilsk Nickel: 18% van de wereldproductie aan nikkel; 13% kobalt; 3% koper; 14% platina

Rusland heeft de beschikking over meer dan 400 thermische en hydro-elektrische krachtcentrales en enkele tientallen vaak verouderde kernenergiecentrales, die allemaal in het Europese deel van Rusland liggen. Ook de komende jaren wil men nog enkele kernreactoren bouwen.
De waterkracht van de rivieren de Wolga en de Angara in Rusland wordt benut door een aantal van de grootste waterkrachtcentrales ter wereld. Het grootste gedeelte van de energie in Rusland is overigens afkomstig van olie- en kerncentrales.

De zorg voor het milieu heeft geen gelijke tred gehouden met de groei van de mijnbouw- en hoogovenindustrie. Vooral in de Oeral en in Siberië is het landschap op sommige plekken totaal verwoest en vervuild. Zo zitten in het huidige aardgasnet (370.000 km) verschillende breuken en scheuren, waardoor rivieren en bodem worden vervuild.
In veel Russische steden heeft de concentratie van schadelijke stoffen in de lucht een waarde bereikt die de westerse normen vele malen overtreft. Ook het drinkwater is in vele steden sterk verontreinigd. De gigantische stuwdammen in de Volga, Dnepr, Dnestr, Don en Koeban bedreigen het ecologisch evenwicht in deze regio’s.
Rusland heeft het Kyoto Protocol ondertekend en in oktober 2004 geratificeerd. Dit betekent onder meer dat de uitstoot van koolstofdioxide (CO2) binnen tien jaar teruggebracht moet worden tot het niveau van 1990. Rusland zit daar nu al onder

Handel

Toen de Russische Federatie onafhankelijk werd, was de buitenlandse markt nog steeds vooral in handen van staatsorganisaties en -bedrijven. De toenmalige regering wilde de handel met het buitenland liberaliseren en tegelijkertijd ten behoeve van de centrale overheid het grootste deel van de inkomsten die door de aardolie-, aardgas- en bosbouwsectoren werden opgebracht, afromen. Op een aantal grondstoffen zijn exportheffingen van toepassing, zodat er altijd een gedeelte voor binnenlands gebruik wordt behouden.
De belangrijkste handelspartner van Rusland is de Europese Unie en daarbinnen Duitsland; verder de Verenigde Staten, Oekraïne en Wit-Rusland.
Rusland exporteert vooral elektriciteit, aardolie, aardgas, steenkool, ertsen, hout en houtproducten; . Veel voedsel(producten) worden geïmporteerd.

De handel met Nederland neemt de laatste jaren steeds meer toe, zowel wat export als import betreft. Toch maakt de export naar Rusland voor Nederland nog maar ca. 1% van de totale export uit. Nederland exporteert vooral groenten en fruit, papier en karton, gespecialiseerde machines en machineonderdelen en chemische producten. De export naar Nederland betreft vooral aardolie en aardolieproducten. Ca. 4000 Nederlandse bedrijven exporteren naar Rusland. De import overtreft de export naar Rusland, waardoor het handelstekort met Rusland al jaren meer dan één miljard euro bedraagt.




Handel Nederland-Rusland 2000-2003 (x 1 miljoen euro)



           invoer          uitvoer          saldo

2000        2890             1725           -1165

2001        3464             2131           -1333

2002        3784             2467           -1317

2003        4643             2790           -1853

Verkeer

Het Russische wegennet heeft een totale lengte van ruim 920.000 km. De belangrijkste wegen verbinden Moskou en Sint-Petersburg met steden als Minsk, Nizjni Novgorod, Jaroslavl, Simferopol en Samara.
Voor de modernisering van het wegennet heeft de Russische regering een programma opgesteld dat in twee fasen uitgevoerd zal moeten worden. De daadwerkelijke uitvoering zal in 2006 beginnen. Op dit moment is men nog druk bezig met de financiële voorbereiding.
De slechte gesteldheid van het wegennet is er de oorzaak van dat nog geen 10% van het totale goederenvervoer over de weg gaat.

De totale lengte van het spoorwegnet bedraagt 150.000, waarvan 86.300 km wordt gebruikt voor personentreinen; de overige lijnen zijn voor industrieel transport. De Russische spoorwegen nemen meer dan 90% van het nationale vrachtvervoer voor hun rekening.
De Transsiberische Spoorweg verbindt Moskou met Vladivostok aan de Japanse Zee. De belangrijkste lijnen in de Oeral en in West-Siberië zijn geëlektrificeerd. De tweede, economisch zeer belangrijke, grote spoorweg door Siberië, de Bajkal-Amoer-spoorweg (BAM), verbindt Tajsjet met Komsomolsk.

De waterwegen hebben een totale lengte van 106.000 km. De drukst bevaren rivieren zijn de Volga, de Don, de Ob, de Lena en de Amoer. Vanaf 2007 wil Rusland ook schepen die onder een buitenlandse vlag varen, toelaten op de Russische binnenwateren.
Belangrijkste havens zijn Sint-Petersburg, de exclave Kaliningrad, Moskou, Archangelsk, Novorossijsk, Nizjni Novgorod en Vladivostok; Petropavlovsk (op het schiereiland Kamtsjatka), Nachodka (ten oosten van Vladivostok) en Machatsjkala (aan de Kaspische Zee) winnen als havenplaatsen aan betekenis. Rusland telt in totaal 43 zeehavens. Meer dan 70% van alle Russisch-Europese vrachten wordt via de havens aan de Finse Golf verwerkt.

Het Russische grondgebied wordt door een dicht net van vliegroutes bedekt. Centrum voor het nationale en internationale luchtverkeer is Moskou met vier luchthavens, waarvan Domodedovo het grootste en meest moderne is.
Sint-Petersburg, Omsk en Vladivostok hebben eveneens internationale luchthavens. In totaal telt Rusland meer dan 500 luchthavens.
De grootste luchtvaartmaatschappij is Aeroflot, waarvan 51% nog in handen van de Russische staat is. Verder zijn er nog zo’n 200 andere vliegmaatschappijen, die vaak niet meer dan enkele vliegtuigen bezitten.

Toerisme

Met name het Europese deel van Rusland heeft qua natuur, historie en culturele rijkdommen veel potentieel. De toeristische infrastructuur is echter nog onvoldoende om hier optimaal van te profiteren. Met name de voorraad hotels in de middenklasse is ver onder de maat. Zo beschikt Moskou over meer dan 70.000, veelal luxe hotelkamers. Veel hotels voldoen ook niet aan de westerse normen.
In 2003 bezochten naar schatting 22,3 miljoen buitenlandse toeristen en zakenreizigers Rusland. De meeste toeristen kwamen uit Polen, ca. 1,9 miljoen. De World Tourism Organisation verwacht dat de toeristensector de komende decennia zal groeien met een gemiddelde van 10% per jaar. De belangrijkste trekpleisters van Rusland vormen sinds jaar en dag de steden Moskou en St. Petersburg.
In 2003 trokken meer dan 23 miljoen Russische toeristen naar het buitenland.